در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  شورا و مشورت در اسلام
نویسنده :  زينب ابراهيمي
كلمات كليدي  :  تاريخ، سيره نبوي، مشاوره، مشورت از ديدگاه پيامبر، وظايف مشاور، وظايف مشورت كننده، فوايد مشورت
   مشورت و واژه‌های مترادف آن از ماده شور و در لغت از شار، «شارالعسل» به معنای بیرون آوردن عسل ناب از کندو گرفته شده‌است[1] و در اصطلاح برخورداری از هم‌فکری در کارها و رأی تخصصی خردمندان برای انتخاب‏ اصلح است.[2] زیرا مشاوره موجب رهنمون شدن به سوی بهترین اندیشه و محکم­ترین نظر و دور ماندن از خودپسندی و خودرأیی است که گاه شكست‌های جبران ناپذیر را درپی‌دارد.     
  پیامبر(ص) با وجود وحی، برخورداری از عصمت و قوای کامل عقلانی، بر اساس تعالیم قرآن کریم، همواره در تمام امور به جزاحكام شرعی با یاران خویش رایزنی می‌كرد و بهترین راه را برمی‌گزید.[3] بدان سبب که مسلمانان نیز به این سنت روی آورده[4] در زندگی شیوه خردمندان را در پیش گیرند تا از فرو غلطیدن در دام استبداد و خود رأیی که سرانجامش سقوط و تباهی است،[5] بپرهیزند.
 
تأکید قرآن و سیره پیامبر(ص) بر مشورت ما را به دو نکته رهنمون می­سازد:
1) اهمیت مشورت و شورا را به مسلمانان یادآوری نموده و ‏روحیه مشورت را در عرصه‏های مختلف جامعه اسلامی، ایجاد و تقویت‏ ‌کند. زیرا فقدان این خصیصه، پایانی جز تباهی نخواهد داشت. پیامبر (ص) در این‌باره می‌فرماید: «هرگاه زمامدارانتان خودسر، توانگرانتان بخیل و امورتان بر مشورت برگزار نشد، زیر زمین برای شما بهتر از روی زمین خواهد بود».[6]
 2) مسلمانان، حتی آن­ها که از اندیشه و قوای عقلانی برتر برخوردارند، به مشورت نیازمندند و باید این سیره‏ را پس از آن‏حضرت به کار گیرند و از نتایج مطلوب آن برخوردار شوند و زندگی را براساس آن بنیان نهند.
 رایزنی با مردم و توجه به دیدگاه­های آنان نه تنها موجب دوری از استبداد می­گردد، بلکه بهره­گیری از توانایی‌ها و کسب آرا و اندیشه­های متقن را در پی­دارد.
 پیامبر(ص) در تعیین فرمانداران و استانداران، واگذاری مدیریت و حکومت بخشی از مناطق تحت اداره خویش و یا اعزام افراد برای تبلیغ با اصحاب مشورت می‌کرد.
 
پیامبر(ص) در چه اموری مشورت می‌کرد؟
   قرآن کریم می­فرماید: «هنگامی که خدا و رسول او در موردی حکم کردند دیگر برای هیچ مرد و زن مؤمنی در امور خویش اختیاری نیست و باید از فرمان خداوند پیروی کنند و هر کس از فرمان خدا و پیامبر او سرپیچی کند، آشکارا گمراه شده است».[7] بنابر‌این فقط احکام شرعی كه حكم صریحی درباره آن­ها از جانب خداوند صادر شده و لازم الاطاعه‌اند و مشورت در آن­ها جایز نیست،[8] پیامبر(ص) در تمامی امور دیگر با مردم مشورت می‌کرد و از آن میان بهترین رأی را برمی‌گزید و در مواردی که نظر صحابه به زیان آنان بود، نظر خود را اعمال می نمود.
  در جنگ بدر برای چگونگی روبرو شدن با دشمن با یاران خود مشورت نمود و از آنان خواست تا نظرهای خود را دربارهٔ نبرد با قریش بیان کنند، آیا پیش برویم و با دشمن بجنگیم یا از بیابان بدر باز‌گردیم؟ سران مهاجرین و انصار دو نظر متضاد دادند، پیامبر(ص) نظر انصار را که آماده نبرد بودند، پذیرفت.[9]
  در جنگ احد پیران قوم طرفدار قلعه‌داری و توقف در مدینه بودند،که با پرتاب تیر و سنگ از برج‌ها و پشت‌بامها از شهر دفاع کنند؛ در حالیکه جوانان، طرفدار نبرد در بیرون شهر بودند. و نظر پیران را، روشی زنانه تلقی می‌کردند. پیامبر(ص) بر خلاف رأی خویش نظر دوّم را که رأی اکثریّت بود، پذیرفت.[10]
   اصل مشورت در اسلام تا بدان پایه دارای اهمیت است كه یكی از منابع صدور احکام (درامور مستحدثه) را "اجماع"؛ یعنی جمع نظر عالمان دینی قرار داده و آن را معتبر دانسته‌اند.
 
ویژگی‌های شورای اسلامی از دیدگاه پیامبر(ص)
   قرآن کریم خطاب به پیامبر(ص) می‌فرماید: «در تصمیمات خود با آنان به مشورت بپرداز، و چون تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن، زیرا خداوند توکّل کنندگان را دوست ‌دارد[11] و در آیه‌ای دیگر مشورت را از خصایص مهم مؤمنان دانسته و از آن در كنار نماز و انفاق یاد كرده[12] و پیامبر(ص) را كه مصداق انسان كامل است، بدان سفارش می­كند».[13]
بر اساس این آیات می‌توان گفت:
1- در اسلام تصمیم نهایی و صحیح تصمیمی است که بر مدار حق و راستی انجام گیرد نه براساس احساسات و  خواسته های خودخواهانه.
2- هنگام تصمیم گیری بر خدا توکل شود، تا علاوه‌ بر آرامش و اطمینان روحى و معنوى، او را در مواجهه با مشكلاتی که پیش رو دارد،شکیبا ‌سازد.
 
فواید مشورت از دیدگاه اسلام :
1- موجب رشد و آگاهی مشورت كننده نسبت به موضوع مورد مشاوره می­شود. امام علی(ع) می­فرماید: «آن که از خرد دیگران بهره جست، درست را از خطا باز شناخت».[14]
2- حل مشكلات با هزینه­های مادّی و معنوی كمتر و در زمان كوتاه تر امكان پذیر خواهد بود.
3- كسب مهارت‌های جدید و شیوه به كارگیری آن. پیامبر(ص) در این باره فرمود: «هیچ قومی مشورت نکردند، جز آن که به بهترین امور هدایت شدند»[15] و خود در جنگ احزاب به پیشنهاد سلمان فارسی، خندق را که از تاکتیک­های دفاعی ایرانیان بود و اعراب با آن آشنایی نداشتند با اصحاب حفر نمودند.[16]
4- جلوگیری از گمراهی و شکست: کسی که از نظرات و افکار دیگران بهره گیرد، موارد و مکان‌های‌ لغزش و اشتباه را می‌شناسد،[17] به حقیقت دست یافته و رستگار می‌شود.[18]
5- ایجاد مسؤلیت‌پذیری در تمامی آحاد مردم نسبت به حل مشکلات اجتماعی: «مشورت با مردم آنان را به تفکر و دقت در امور واداشته، جامعه را از گرفتار شدن در جمود فکری و بی‌تفاوتی باز‌داشته و رسیدن به بهترین راه حل‌ها را امکان‌پذیر می‌کند». از این‌رو مشورت را باب رحمت، مفتاح و برکت نامیده‌اند.[19]
 
ویژگی‌های مشاور از دیدگاه اسلام:
   اگر چه مشورت در امور راه گشای مشكلات بسیاری است؛ اما اگر مشاور صلاحیت­های لازم را دارا نباشد، نه تنها مشورت كننده بهره­ای از آن نخواهد برد، بلكه زیان‌های آن بیش از منفعتش خواهد بود. پیامبر در صلح «حدیبیه» بر خلاف افکار عمومی یارانش که با اصل صلح و برخی از مفاد آن مخالفت بودند با مشرکان پیمان صلح بست و اعتراض صحابه را نادیده گرفت. گذشت زمان نیز ثابت کرد که عمل پیامبر(ص) به نفع مسلمانان بوده است.[20]
   از این‌رو اسلام، ویژگی­هایی برای مشاور برمی‌شمرد تا مشورت ثمربخش باشد:
1- خدا ترسی: وجود این خصلت در مشاور او را مورد اعتماد قرار داده و از طرح راه­هایی كه خشنودی خدا در آن نیست و یا در نظر گرفتن منافع خویش برحذر باشد و از سر نیك اندیشی و خیرخواهی او را راهنمایی كند.
امام صادق(ع) در این باره به سفیان ثوری می­فرماید: «در كار خویش با كسانی مشورت كن كه پروای الهی دارند».[21]
2- تجربه: مشاور می­بایست در زمینه مورد مشورت، تجربه كافی، توانایی درك و تحلیل مشكل را داشته و با استفاده از تجارب گذشتگان، راه حل­های مناسب با شرایط زمانی و مكانی مشورت كننده به او ارائه دهد و به فرموده علی(ع)؛ خداوندان اندیشه و خرد و تجربه و دوراندیشی بهترین افراد برای مشورت­اند.[22]
3- علم و آگاهی: ژرف اندیش و واقع‌نگر و با روحیات مشورت كننده آشنا باشد و با احاطه كافی بر ابعاد گوناگون مشکلات وی و ارائه آگاهی­های نظری و عملی، بهترین راه حل را به مشورت کننده پیشنهاد کند.
   از پیامبر(ص) نقل شده است كه: با دانشمندان صالح (كه به دانش خویش عمل می­كنند) مشورت كن و چون بر اجرای آن مصمم شدید، بر خدا توكل كنید.[23]
4- مشاور باید عاقل و آزاد اندیش باشد. هم­چنان که پیامبر(ص) می­فرماید: با انسان عاقل مشورت كنید و از نظرش سرپیچی نكنید كه پشیمان خواهید شد.[24]
علی(ع) نیز در این‌باره می‌فرماید: «آن کس که از نظرات و افکار دیگران بهره گیرد، مکان‌های لغزش و اشتباه را می‌شناسد».[25]
   در جنگ بدر(سال دوم)، پیامبر در کنار اولین چاه بدر اردو زد. حباب بن منذر گفت: یا رسول الله آیا به فرمان خداوند در این مکان فرود آمده آید یا براساس مصالح جنگی؛ پیامبر فرمود: مصالح جنگی. حباب گفت: پس دستور دهید کنار آخرین چاه که به دشمن نزدیک تر است ، پیش رویم وآنجا اردو زنیم. پیامبر فرمود: رأی تو به صواب نزدیک­تر است.[26]
 
وظایف مشاور از دیدگاه پیامبر(ص)
1- متعهد و رازدار باشد و اطلاعات به دست آمده را برای غیر كتمان كند.
علی(ع) در این مورد می فرماید: «هر مسلمانی در مشاوره خیانت ورزد، از او بیزاری می جویم».[27]
2- از سستی و كاهلی در امر مشاوره دوری كند و واقع بینانه مشكل را مورد بررسی قرار دهد.
امام سجاد(ع) در این مورد می­فرماید: «رأی تو باید چنان باشد كه اگر خود جای او بودی همان را به كار می‌بستی».[28]
3- از سلامت نسبی و همه جانبه برخوردار و هم­كاری صمیمانه و صادقانه‌ای با مشورت كننده داشته باشد.
 على(ع)مشورت با سه گروه را منع می­کند:
«لا تدخلن فى مشورتك بخیلا یعدل بك عن الفضل و یعدك الفقر؛ و لا جبانا یضعفك عن الامور؛ و لا حریصا یزین لك الشره بالجور»
 بخیل را در رأی زنی خود در میاور که تو را از نیکو کاری بازگرداند و از درویشی می­ترساند و نه ترسو را تا در کارها سستت نماید ونه آزمند را تا حرص ستم را برایت بیاراید.[29]
4- اگر مشاور برای خود صلاحیت اظهار نظر قائل نیست، او را به كسی كه می­شناسد و مورد اطمینان اوست راهنمایی كند.[30]
 
وظایف مشورت كننده:
1- مشاور را به طور دقیق و كامل در جریان موضوع قرار دهد به گونه­ای كه اطلاعات او به اندازه اطلاعات مشورت كننده باشد تا با آگاهی ابعاد گوناگون موضوع را بررسی و او را راهنمایی كند.[31]
2- در تصمیم­گیری و پذیرش نظرها از عقل و خرد خود بهره جوید و بدون تفكّر آن را به كار نبندد. در جنگ بدر پیامبر(ص) دربارهٔ سرنوشت اسیران بدر با یاران خویش مشورت کرد. ابوبکر گفت: خویشان پدرت را نگه دار. عمر گفت: در یک وادی پر درخت آن­ها را بسوزانید. اما پیامبر(ص) برای آزادی آنان فدیه تعیین کرد.[32]
3- هرگاه به سلامت رأی و خیرخواهی مشاور یقین پیدا كرد، نظر او را بپذیرد و مورد استفاده قرار دهد. زیرا مخالفت با رأی انسان عاقل و خیرخواه هلاكت و پشیمانی به بار خواهد آورد.[33]
   علی (ع) نیز در این‌باره می‌فرماید: «کسی که مخالف نظر مشورتی عمل کند کارش به پشیمانی خواهد کشید.»[34]
4- چون نظرها متفاوت و آراء گوناگون است، اگر نظر مشاور مطابق میل مشورت كننده نبود، او را به بدخواهی متّهم نكند.[35]


[1]. ابن منظور، لسان العرب، بی جا، دار احیاء التراث العربی، 1405ق، ج4، ص 434 .
[2]. قلعه‌جی، محمد؛ معجم الغة الفقها، ریاض، دارالنفائس، 1408ق، ص 432.
[3]. وفور موارد گوناگون در منابع سیره ر.ك به ابن هشام، سیره ابن هشام، تحقیق مصطفی سقّا و دیگران، بیروت، دارالتراث العربی، 1985م، ج 1، ص 20.
[4]. السیوطی، الدرالمثور فی التفسیر بالمأمور، قم، مکتبة المرعشی النجفی، 1404ق، ج2، ص90.
[5]. امیرمؤمنان (ع) فرمود: هرکس استبداد رأی ورزد، هلاک می شود. غررالحکم، ج5، ص 158.
[6] . قرطبی، ابو عبدالله محمد بن احمد؛ الجامع لاحکام‌القرآن، بیروت، مؤسسه التاریخ العربی، 1405ق، ج16، ص 38.
[7] . احزاب/ 36.
[8]. قرطبی، پیشین، ص 37.
[9]. واقدی، محمد بن عمر؛ المغازی، تحقیق مارسدن جونس، بیروت، مؤسسة الاعلمی، ط الثالثه، 1409، ج1، ص47.
[10]. همان، ص 209.
[11]. آل‌عمران/159«وشاوِرهم فِی‌الاَمر فَاذا عزَمت فَتوکَّل عَلی‌الله اِنَّ اللهَ یُحب المُتوکِلین» .
[12]. طباطبایی، محمد حسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دار الكتاب الاسلامیه، 1393ق، ج 18، ص63، شوری/ 39- 36.
[13]. آل عمران/ 159.
[14]. نهج البلاغه، ترجمه شهیدی، تهران، شرکت انتشاراتی علمی و فرهنگی، 1386، چ 27، حکمت 173، ص 392.
[15]. الدرالنمثور، ج1، ص 90 و ج6، ص 10.
[16]. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، داربیروت، 1385ق، ج2، ص 178.
[17]. نهج البلاغه، شهیدی، حکمت/173.
[18]. همان.
[19]. یعقوبی، احمد بن واضح؛ تاریخ یعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا، ج2، ص 306.
[20]. واقدی، پیشین، ج2، ص 607.
[21]. مجلسی، محمد باقر؛ بحار الانوار، ، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1403 ق، چاپ سوم، ج 75، ص 98.
[22]. الآمدی، عبدالواحد التمیمی؛ غرر الحكم و درر الكلم، موسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1407 ق، ج 1، ص 407.
[23]. استادی، رضا؛ شوری در قرآن و حدیث، انتشارات هجرت، قم، 1360 ش، ص 82.
[24]. مجلسی، بحار الانوار، پیشین، ج 75، ص 100.
[25]. نهج البلاغه، پیشین، حکمت/ 173.
[26]. ابن هشام، سیره ابن هشام، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، قم، انتشارات ایرن، 1363، ج2، ص 448.
[27]. همان، ص 99.
[28]. ابن شعبه حرّافی، تحف العقول عن آل الرسول، مكتبه بصیرتی، قم، 1394 ق، ص 193.
[29]. نهج البلاغه، ترجمه شهیدی، نامه 53، ص328.
[30]. همان.
[31]. برقی، احمد بن محمد بن خالد؛ المحاسن، تحقیق سید جلال الدین الحسینی، بی جا، دار الکتب الاسلامیه، بی تا، ج2، ص 603.
[32]. مقدسی، مطهر بن طاهر؛ بور سعید، مکتبه الثقافه الدینیه، یبتا، ج4، ص 192.
[33]. مجلسی، پیشین، ص 105.
[34]. آمدی، پیشین، ج2، ص 152.
[35]. ابن شعبه حرانی، پیشین، ص 193.

 


2.7/5 - (13)
 
 
 
1393/07/08
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas