در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  جمعيت شناسي Demography
نویسنده :  مريم اميني يخداني
كلمات كليدي  :  جمعيت شناسي، دموگرافي، جمعيت شناسي كمّي، جمعيت شناسي كيفي، جمعيت شناسي توصيفي
واژه "Demography" یک لغت یونانی و مرکب از دو کلمه دموس "Demos" و گرافوس "Graphein" می­باشد که به ترتیب به معنی مردم و نگارش یا "توصیف مردم" می­باشد.[1]
لفظ و اصطلاح جمعیت­شناسی در معنی و مفهوم جدید خود نخستین‌بار در سال 1855 میلادی توسط آشیل گیلارد (Achille Guillard: 1799-1876) در کتاب "مبانی آمار انسانی یا دموگرافی مقایسه­ای" به‌کار برده شد. آشیل گیلارد در کتاب مذکور، جمعیت­شناسی را علمی دانست که از یک‌سو به بررسی تاریخ طبیعی و اجتماعی نوع بشر می­پردازد و از سوی دیگر مطالعه ریاضی و کمی جمعیت­های انسانی، حرکات عمومی، وضع اجتماعی، روانی و اخلاقی آن‌ها را نیز برعهده دارد.[2]
 
تعریف جمعیت­شناسی
جمعیت­شناسی در لغت به معنی مطالعه جمعیت­های انسانی به‌ویژه موالید، مرگ‌ومیر و مهاجرت است.[3] اما در اصطلاح تعاریف مختلفی برای آن مطرح کرده­اند، در یک تعریف جمعیت­شناسی عبارت است از: مطالعه ریاضی و آماری اندازه، ترکیب و توزیع فضایی جمعیت‌های انسانی و تغییرات ایجاد شده در این جنبه­ها در زمان، از طریق عمل پنج فرآیند باروری، مرگ‌ومیر، ازدواج، مهاجرت و تحرک اجتماعی.[4]
در تعریف دیگری، جمعیت­شناسی علمی است که به مطالعه علمی، ساختمان تحول و حرکات جمعیت­ها در زمان و مکان می­پردازد.[5]
در یک جمع­بندی از تعاریف فوق و تعاریف دیگری که در این مورد ارائه شده، می­توان به تعریف نهایی زیر دست یافت:
«جمعیت­شناسی عبارت است از، مطالعه علمی، توصیف و تحلیل آماری ترکیب و حرکات جمعیت­های انسانی، بررسی سیاست‌های جمعیتی و روابط متقابلی که میان پدیده­های جمعیتی و عوامل اقتصادی- اجتماعی و زیستی وجود دارد.»[6]
 
موضوع و حدود جمعیت­شناسی
در ابتدا جمعیت­شناسی قلمرو محدودی داشت که به شمارش جمعیت یا مطالعه درباره عوامل موثر در تغییر تعداد جمعیت اختصاص داشت. اما بعدها در اثر بهبودی که در روش‌های گردآوری داده­ها و آمار به وجود آمد، دامنه این علم رو به گسترش نهاد و به بررسی جنبه­های کمی و کیفی جمعیت و نظریه­های جمعیتی نیز توجه کرد.
بنا به نوشته "فرهنگ علوم اجتماعی"، جمعیت­شناسی دارای دو زمینه اصلی است:
1)  بررسی ساختار جمعیت در مقطع محدود و مشخص از زمان؛
2)  بررسی حرکات جمعیت در دو شکل ذیل: الف- حرکات طبیعی و ب- حرکات مکانی.[7]
منبع دیگری موضوع جمعیت­شناسی را در سه عنوان زیر خلاصه می‌کند:
1) بعد یا حجم جمعیت
2) ساخت جمعیت
3) تحول جمعیت
دقیق­ترین تقسیم­بندی، موضوع جمعیت­شناسی را به چهار بخش زیر قسمت می­کند:
1) حجم یا شماره جمعیت؛
2) توزیع جمعیت در مکان، برحسب انباشتگی؛
3) ترکیب جمعیت از نظر جنس و سن و سواد و فعالیت؛
4) تغییرات یا حرکات جمعیت در زمان و مکان.[8]
 
اهمیت جمعیت­شناسی
پرداختن به جمعیت و مسائل مرتبط به آن به‌خاطر مقتضیات و شرایط جهانی طی سال‌های اخیر اهمیتی اساسی یافته است. این نقش و اهمیت، به طور پیوسته در علوم اجتماعی افزایش می­یابد به طوری که امروزه جمعیت­شناسی به صورت یکی از رشته­های کاربردی در تمام ممالک و کشورهای دنیا مورد توجه قرار گرفته است. اهمیت یافتن جمعیت­شناسی و به تبع آن گسترش مطالعات جمعیتی در دهه­های اخیر به دلایلی چون: پیشرفت علم آمار و انجام سرشماری­ها و مطالعات آماری جمعیت در کشورهای جهان، اهمیت و نقش فزاینده پدیده­های جمعیتی در زندگی اقتصادی و اجتماعی انسان معاصر، محوریت یافتن جمعیت و مسائل مرتبط با آن در بررسی­های اقتصادی و برنامه­ریزی­های ملی و منطقه­ای و نقش جمعیت­شناسی و روش­های تحلیل آن در آینده­نگری و پیش­بینی­های جمعیتی از طریق شناخت منطقی تحولات و دگرگونی­های جمعیت توانسته است نقش موثری در برنامه­ریزی­های اقتصادی- اجتماعی ایفا کند و همین خود روز به روز بر اهمیت و اعتبار این رشته در میان مجموعه علوم اجتماعی می­افزاید.[9]
 
هدف جمعیت­شناسی
پدیده­های جمعیتی -تولد، مرگ، ازدواج، طلاق، مهاجرت و ...- هرچند که خصلتی کمی و آماری دارند ولی به‌شدت ریشه در ساختارها و بنیادهای فرهنگی و اجتماعی جوامع دارند. به بیان دیگر، پدیده­های جمعیتی از طرفی تحت تاثیر بسیاری از شرایط ، علت­ها و روندهای اجتماعی و فرهنگی در جامعه قرار می­گیرند. و از طرف­ دیگر بدون تاثیر بر پدیده­ها و ساختارهای اجتماعی جوامع نیستند. برهمین اساس گردآوری آمار و ارقام و انتشار آن‌ها در سطح وسیع و گسترده، بدون تجزیه و تحلیل و بیان روابط و همبستگی میان آن‌ها تجملی بیش نیست و برای فراهم­آوردگان آن‌ها رنجی است که بی­ثمر خواهد ماند. کار جمعیت­شناس توصیف مجموعه­های انسانی با هدف دستیابی به قوانین جمعیت است که این امر با مطالعه ساختمان و حرکات جمعیت­های انسانی و روابط متقابلی که میان پدیده­های جمعیتی و عوامل اقتصادی- اجتماعی و بیولوژیک وجود دارد میسر می­گردد.
جمعیت­شناسی امروزه در روشن ساختن وضعیت اقتصادی و اجتماعی جوامع نقشی موثر ایفا نموده و با پیش­بینی­های خود راهی را که اجتماعات بشر در آینده نزدیک خواهند پیمود، هموار می­سازد. به طور خلاصه، اهداف جمعیت­شناسی را می­توان در مواردی چون: شناخت و آگاهی در خصوص ساخت و حالت جمعیت در بخش مورد مطالعه، توصیف کامل گذشته جمعیت در یک منطقه و توزیع آن در بخش­های مختلف، پژوهش در روندهای جمعیت و رابطه آن با جنبه­های مختلف سازمان اجتماعی یک منطقه و آینده­نگری و پیش­بینی جمعیت، فهرست کرد.[10]
 
شاخه­های جمعیت­شناسی
جمعیت­شناسی در حالت کلی به دو شاخه اصلی جمعیت­شناسی نظری و جمعیت­شناسی کاربردی تقسیم می­شود. هدف شاخه نظری، مطالعه و شناخت علمی پدیده­های جمعیتی به منظور تعمیق و گسترش وجوه مختلف علم جمعیت­شناسی است. درحالی که جمعیت­شناسی کاربردی با تکیه بر اطلاعات آماری، فنون و روش­های خاص خود می­تواند با ارائه و پردازش صحیح اطلاعات جمعیتی و نیز ارزیابی و تعدیل آن‌ها نیازهای دستگاه­های برنامه­ریزی را برآورده کند. همچنین توسعه روش­های مختلف برای پیش­بینی جمعیت در زمان­های آینده و ارائه روش­ها و الگوهای مناسب برای حل بحران­ها و مسائل جمعیتی از جمله کارکردهای جمعیت­شناسی کاربردی محسوب می­شود.
علاوه بر تقسیم­بندی کلی فوق، می­توان جمعیت­شناسی را براساس هدف­های کمی و کیفی آن به دو شاخه اصلی و چند شاخه فرعی تقسیم کرد:
1) جمعیت­شناسی کمّی
جمعیت­شناسی کمّی عبارت است از مطالعه ساخت و ترکیب جمعیت در یک مقطع زمانی معین و نیز شناخت تحول و حرکات جمعیت در طول زمان و مکان و بررسی عواملی که در تغییر ساختار جمعیت­ها موثر هستند. در این شاخه، آنچه بیشتر مورد توجه قرار می­گیرد شناسایی آماری و کمی پدیده­های جمعیتی برای کشف قوانین موجود و یا پیداکردن روابط میان این پدیده­هاست.[11] جمعیت­شناسی کمّی خود به شاخه­های زیر تقسیم می‌شود:
الف) جمعیت­شناسی توصیفی؛ جمعیت­شناسی توصیفی شاخه­ای از جمعیت­شناسی کمی است که موضوع آن عبارت است از مطالعه:
. تعداد جمعیت، ویژگی­ها و توزیع آن در یک منطقه و حوزه خاص؛
. تعیین تغییرات شمار جمعیت و ویژگی­ها و توزیع آن در زمان؛
. تفسیر و توجیه عوامل عمده این تغییرات براساس سه متغیر اساسی باروری، مرگ و مهاجرت.
جمعیت­شناسی توصیفی به بررسی متغیرهای محض یا درونی و خالص نظام جمعیتی از طریق سنجش آماری می­پردازد. و به شاخه های زیر تقسیم می­شود:
. جمعیت­شناسی نظری یا محض؛
. جمعیت­شناسی ریاضی؛
. جمعیت­شناسی کاربردی؛
. جمعیت­شناسی تطبیقی.
 
ب) جمعیت­شناسی تحلیلی؛ جمعیت­شناسی تحلیلی شاخه دیگری است از مطالعات جمعیتی که به تجزیه و تحلیل متغیرهای ثانوی یا بیرونی که از نوع فرهنگی، اقتصادی یا اجتماعی هستند، می­پردازد زیرا باروری، مرگ و مهاجرت متغیرهای مستقل نیستند، بلکه وابستگی شدیدی به مسایل اجتماعی و فرهنگی دارند و تحت تاثیر عوامل بی­شمار طبیعی، اجتماعی، اقتصادی و روانی قرار می­گیرند و در مقابل، تغییرات جمعیتی نیز اثرات وسیعی روی شرایط اجتماعی و اقتصادی جامعه دارند. و به شاخه­های زیر تقسیم می­شود:
. نظریه­ها و عقاید جمعیتی
. جمعیت­شناسی تاریخی
. جمعیت­شناسی اقتصادی و اجتماعی[12]
 
2) جمعیت­شناسی کیفی؛
این شاخه از جمعیت­شناسی ویژگی­های کیفی افراد انسانی را از قبیل صفات روحی و جسمی مورد بحث قرار می­دهد. مسئله وراثت، زیست­سنجی و اکولوژی انسانی از جمله موضوعات مورد علاقه این شعبه را تشکیل می­دهد.[13] و به شاخه­های زیر تقسیم می­شود:
. علم وراثت جمعیت
. محیط‌شناسی انسانی
. جمعیت­شناسی اجتماعی
 
جمعیت­شناسی و دانش­های دیگر[14]
جمعیت­شناسی، مانند هر دانش دیگر، با بسیاری از علوم زیستی، ریاضی و اجتماعی ارتباط متقابل دارد، یعنی در مطالعات خود به رشته­های دیگر وابسته است و در عین حال بر آن‌ها تاثیر می­گذارد. ارتباط جمعیت­شناسی با دانش­های دیگر به حدی است که پژوهشگرانی مانند هاوزر و دانکن (Philip Morris Hauser & Otis Dudley Duncan) عقیده دارند که"جمعیت­شناسی نه نظم نظری واحدی دارد و نه می­تواند نظم نظری واحدی داشته باشد و تنها به خود وابسته گردد."
درباره رابطه جمعیت­شناسی با دانش­های دیگر آرای متفاوتی وجود دارد: از نظر روش با ریاضیات و آمار مربوط است، از لحاظ تکثیر و تجدید نسل با زیست­شناسی ارتباط دارد و از جهت تجزیه و تحلیل مسایل اجتماعی و اقتصادی با علوم اجتماعی درگیر است.
در تحلیل نهایی، دانش جمعیت­شناسی، با حفظ استقلال خود به عنوان یک علم دقیق، با بسیاری از دانش­های دیگر، بویژه جامعه­شناسی، اقتصاد، سیاست، حقوق و مردم­شناسی رابطه تنگاتنگ و دوسویه دارد. به عنوان مثال، می­توان گفت که"متخصص شناخت بیماری­ها، پژوهشگر جمعیت را در شناخت وضع میرایی و علل مرگ یاری می­کند؛ زیست­شناس در جستجوی وضع توالد و تناسل و آگاهی از عوامل متعدد موثر بر باروری می­باشد؛ متخصص ژنتیک مفهوم کیفی وراثت را در میزان افزایش گروه­های گوناگون جمعیت نمایان می­سازد؛ اقتصاددانان پژوهشگر جمعیت را در شناخت و درک رابطه بین منابع مادی، تکنولوژی و تعداد افراد یک منطقه کمک می­کنند؛ مطالعات جامعه­شناسی از قبیل ازدواج، خانواده، مذهب، ارزش­های اخلاقی و نیز بررسی پدیده­های تولد، بیماری و مرگ در سطح جهانی، تا حدود زیادی فرآیندهای اصلی جمعیتی را روشن می­سازد.
 
قلمرو جمعیت­شناسی   
جمعیت، قلمرو وسیعی در زمان و مکان و مباحث اجتماعی و اقتصادی دارد. از دیدگاه تاریخی، موضوع جمعیت نه فقط در زمان حال و آینده، بلکه حتی در گذشته­های دور نیز درخور بررسی و تحقیق است. بدین ترتیب تقسیمات زمانی، آگاهی به موضوع جمعیت را می­توان به چهار دوره تقسیم کرد.
1-   اطلاعات مربوط به ماقبل تاریخ؛ این اطلاعات بیشتر بر تحقیقات و به خصوص حفاری­ها، مشاهده بقایای اجساد انسانی مبتنی است و در این مورد پژوهش­های طبی، شیمیایی و فیزیکی -از قبیل کربن 14 و سنخ­شناسی دیرینه­ای- تا حدی میزان عمر متوسط و سرعت توالد و تناسل و اشکال اولیه خانواده و انواع تجمعات، نزد انسان­های ماقبل تاریخ را روشن می­کند.
 
2-   اطلاعات جمعیتی تاریخی تا قبل از شروع اولین سرشماری عمومی جمعیت؛ در این قسمت بیشتر اطلاعات به یادداشت­ها و آثار مورخان و جغرافی‌دانان و اسناد و دفاتر ناحیه­ای ثبت وقایع و حوادث جمعیتی مثل ولادت، ازدواج، فوت و مهاجرت استوار است. در نتیجه این آگاهی­ها بیشتر بر تخمین و ارزیابی در قلمرو زمان­های کوتاه و محدوده جغرافیایی کوچک مبتنی است. هرچند ممکن است حاوی برخی روابط، میزان، ساختار و اشکال تحول جوامع انسانی نیز باشد.
 
3-   اطلاعات و آمار جمعیتی منتج از اولین سرشماری عمومی جمعیت تا زمان حال؛ با اجرای سرشماری­های جدید هرسال بر میزان این اطلاعات افزوده می­شود و به‌خصوص با اجرای بررسی­های موردی و نمونه­ای این اطلاعات متراکم­تر و غنی­تر می­گردد. استفاده از این اطلاعات به ارزیابی و تجزیه و تحلیل­های جمعیتی کمک می­کند.
 
4-   اطلاعات جمعیتی آینده­نگر؛ در این قسمت با توجه به موجود بودن اطلاعات متراکم و متنوع منتج از سرشماری­ها و بررسی­ها و آمار ثبت احوال و نیز در نتیجه پیشرفت فنون پیش­بینی جمعیت در کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت می­توانیم شمار و ساختار جمعیت را در آینده محاسبه کنیم.[15]


[1]. کاظمی‌پور، شهلا؛ روش‌های مقدماتی تحلیل جمعیت، تهران، انتشارات دانشگاه پیام نور، 1387، ص2.
[2]. کلانتری، صمد؛ مبانی جمعیت‌شناسی، اصفهان، مانی، 1378، ص5.
[3]. Pressat, Roland; The Dictionary of demography, Edited by Christopher Wilson, London, publishing by oxford, 1985. P 54.
[4]. Bogue, Donald; Principles of Demography, Wiley, New York, 1969, P 1-2.
[5]. کاظمی‌پور، شهلا؛ پیشین، ص2.
[6]. تقوی، نعمت‌الله؛ مبانی جمعیت شناسی، تبریز، جامعه‌پژوه و دانیال، 1378، ص8.
[7]. بیرو، آلن؛ فرهنگ علوم اجتماعی، باقر ساروخانی، تهران، کیهان، 1366، ص86.
[8]. تقوی، نعمت‌الله؛ پیشین، ص9.
[9]. حسینی، حاتم؛ درآمدی بر جمعیت‌شناسی اقتصادی-اجتماعی و تنظیم خانواده، همدان، نشر دانشگاه بوعلی سینا، 1381، چاپ اول، ص5.
[10]. همان، ص6.
[11]. تمنا، سعید؛ مبانی جمعیت شناسی، تهران، نشر دانشگاه پیام نور، 1389، چاپ ششم، ص15.
[12]. تقوی، نعمت‌الله؛ مبانی جمعیت‌شناسی، تبریز، جامعه‌پژوه و دانیال، 1378، ص11.
[13]. کلانتری، صمد؛ مبانی جمعیت‌شناسی، اصفهان، مانی، 1378، ص7.
[14]. رانگ، دنیس؛ جمعیت و جامعه، شیراز، دانشگاه شیراز، 1349، ص4.
[15]. کاظمی‌پور، شهلا؛ مبانی جمعیت­شناسی، تهران، مرکز مطالعات و پژوهش‌های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه، 1383، ص15.

 


3.6/5 - (28)
 
 
 
1393/09/01
 
 فروشگاه كتب پژوهشكده
 سايت احكام
 سايت مهندسي فرهنگي
 سايت پژوهش هاي معنوي
 سايت پژوهه تبليغ
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 زندگينامه مراجع,انديشمندان و علماي شيعه
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  برای دریافت پنل پیامک رایگان کلیک کنید